Een bijzondere tegel, zeker voor classici

Als verzamelaar van tegels zoek ik graag naar leuke en betaalbare tegels. Onlangs een bijzondere tegel gekocht uit het einde van de 17^e eeuw voor € 25.  Het aardige is dat het mannetje twee voorwerpen vasthoudt met een sterke symbolische betekenis. Als kunsthistoricus word je opgeleid om kritisch naar plaatjes te kijken of er meer achter zit dan je op het eerste gezicht ziet.

Hier zijn duidelijk een hoed en een krans te zien. Symbolen die we veel in de Hollandse schilder- en prentkunst tegenkomen. De hoed verwijst naar de vrijheidshoed die is afgeleid van de Romeinse pileus, een eivormige hoed. In de Romeinse tijd werd bij de officiële vrijlating van een slaaf (met de fraaie term  manumissio) deze hoed op zijn hoofd gezet, als teken van vrijheid. In de Nederlandse beeldtaal krijgt de hoed een brede rand en wordt toegepast in prenten die de strijd tegen Spanje symboliseren. In deze tegel is zeer waarschijnlijk de strijd na het rampjaar van 1672 aan de orde. Mede dankzij het optreden van Michiel de Ruyter en prins Willem III werd de totale bezetting van Nederland afgewend. De lauwerkrans in de andere hand is ook een symbool uit de oudheid voor overwinaars. Dit kan zowel in sport als op het slagveld.

De lauwerkrans hebben we aan de god Apollo te danken. Na een ruzie met Cupido/Amor werd Apollo getroffen door een gouden pijl die hem verliefd maakte op de nimf Daphne. Omdat zij door een loden pijl was getroffen moest zij niets van zijn avances hebben. Bij de vlucht voor Apollo smeekt zij haar vader, riviergod Peneus om hulp. Hij verandert haar in een laurierboom, een beeld dat veel kunstenaars heeft geïnspireerd. Sinds die tijd wordt Apollo geassocieerd en ook afgebeeld met een lauwerkrans.

Een plaatje met deze beide symbolen is zeldzaam. Een die erop lijkt is te zien in het plafondstuk van Gerard de Lairesse uit 1672, de Triomf der Vrede, op de vrijheid van Amsterdam, nu te zien in het Vredespaleis in Den Haag. De lauwerkrans is hier in de vorm van een schepenkrans, gebruikt voor een succesvolle scheepvaart, waar Amsterdam haar welvaart aan had te danken.

Frans Klein, kunsthistoricus